Xung đột Mỹ – Israel với Iran đang diễn ra không còn là câu chuyện xa xôi của địa chính trị, mà đã trở thành biến số mà mọi nhà sản xuất thức ăn chăn nuôi và người chăn nuôi tại Việt Nam buộc phải tính vào bảng giá thành. Cuộc chiến này tạo ra một “cú sốc cung ứng kép”, đồng thời làm tê liệt hai tuyến hàng hải chiến lược Biển Đỏ và eo biển Hormuz – các “van điều tiết” quan trọng của dầu mỏ, phân bón và nông sản toàn cầu, trong đó có nguyên liệu thức ăn chăn nuôi (TACN).

Bối cảnh xung đột và lý do ngành TACN phải quan tâm

Chiến dịch quân sự “Operation Epic Fury” do liên quân Mỹ – Israel phát động ngày 28/02/2026 nhằm vào Iran đã dẫn tới việc Tehran tuyên bố phong tỏa eo biển Hormuz – nơi chiếm khoảng 20% thương mại dầu thô, 22% LNG và gần một phần ba lượng phân bón thương mại toàn cầu (Dow Jones, 2026; Food Ingredients First, 2026). Diễn biến này đến sau gần 30 tháng leo thang liên tục tại Trung Đông, bắt đầu từ vụ tấn công ngày 7/10/2023, các đợt tấn công tàu tại Biển Đỏ, cho đến cao trào là không kích cơ sở hạ tầng Iran (CNBC, 2026; EW Nutrition, 2026).
 

Điểm khiến làn sóng xung đột hiện tại đặc biệt nguy hiểm đối với ngành TACN là trạng thái “phong tỏa kép”: Biển Đỏ/Suez bị gián đoạn bởi tấn công vào tàu hàng, trong khi Hormuz – cửa ngõ xuất khẩu dầu, LNG và phân bón Trung Đông – bị đóng cửa trên thực tế (Chiến sự Trung Đông, 2026; CNBC, 2026). Kết quả là tàu hàng buộc phải vòng qua Mũi Hảo Vọng, kéo dài hành trình thêm 10–14 ngày và tăng chi phí vận tải, bảo hiểm, từ đó đẩy rủi ro đứt gãy nguồn cung nguyên liệu TACN lên mức cao chưa từng thấy kể từ xung đột Nga – Ukraine (Chiến sự Trung Đông, 2026; Cước vận tải container, 2026).
 

Năng lượng, phân bón, cước tàu: Ba “vòng siết” chi phí

Thứ nhất, kênh năng lượng tạo ra hiệu ứng lan truyền mạnh lên toàn bộ chuỗi giá trị. Giá dầu Brent đã tăng từ khoảng 70 USD/thùng trước xung đột lên trên 100 USD/thùng sau khi Hormuz bị phong tỏa và một số nước Trung Đông cắt giảm sản lượng (Trading Economics, 2026; Food Ingredients First, 2026). Với mặt bằng giá này, chi phí năng lượng trong sản xuất TACN có thể tăng 20–40%, đồng thời chi phí nhiên liệu vận hành trang trại (vận chuyển TACN, sưởi, thông gió, làm mát) cũng leo thang (EW Nutrition, 2026). Giá dầu cao còn kích thích nhu cầu ethanol từ ngô và biodiesel từ dầu đậu nành, làm gia tăng cạnh tranh giữa “nhiên liệu” và “thức ăn” cho cùng một nguồn nguyên liệu (Dow Jones, 2026; Iran closes Strait of Hormuz, 2026).
 

Thứ hai, kênh phân bón trực tiếp đe dọa năng suất cây nguyên liệu TACN. Khoảng một phần ba phân bón thương mại toàn cầu – đặc biệt là urê và amoniac – được vận chuyển qua Hormuz; trong đó Saudi Arabia, Qatar và Iran thuộc nhóm mười nhà sản xuất lớn nhất thế giới (Food Ingredients First, 2026). Việc QatarEnergy tạm dừng sản xuất urê và amoniac tại Ras Laffan đã góp phần đẩy giá urê tăng khoảng 25% chỉ trong tuần đầu sau xung đột, trong khi thị trường sulphur – nguyên liệu quan trọng để sản xuất phân bón – cũng bị siết chặt (Fertilizer prices surge, 2026). Nếu tình trạng giá phân bón cao kéo dài sang vụ 2026–2027, chi phí phân bón tăng sẽ truyền trực tiếp vào năng suất và giá thành sản xuất ngô, đậu nành, lúa mì – ba trụ cột trong khẩu phần TACN (Fertilizer prices surge, 2026; Food Ingredients First, 2026).
 

Thứ ba, cước vận tải biển tăng sốc, trở thành một cấu phần chi phí không thể bỏ qua. Giá cước container 40 feet tuyến Á – Âu đã tăng từ khoảng 1.148 USD lên 4.000–6.000 USD, tức 250–500%, cùng với việc các hãng tàu lớn áp phụ phí rủi ro chiến tranh tới 1.500 USD/TEU và phụ phí khẩn cấp 3.000–4.000 USD/container lạnh (Chiến sự Trung Đông, 2026). Tại Việt Nam, cơ quan quản lý hàng hải dự báo cước container có thể tăng thêm 15–30% tùy tuyến, trong khi phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh tăng gấp nhiều chục lần so với trước xung đột (Cước vận tải container, 2026). Đối với ngành TACN vốn nhập khẩu phần lớn nguyên liệu khối lượng lớn, mọi biến động này đều phản ánh rất nhanh vào giá thành.
 

Ngũ cốc, dầu thực vật và phụ gia: Lớp chi phí mới đang hình thành

Trên sàn CBOT, giá các nguyên liệu chủ chốt cho TACN đã phản ứng rõ rệt với xung đột. Giá ngô tăng trên 5% trong tháng gần nhất, lên vùng khoảng 450 USD/bushel – mức cao nhất kể từ giữa năm 2024, phản ánh lo ngại nguồn cung thắt chặt (Trading Economics, 2026; Middle East conflict drives wheat, 2026). Giá đậu nành tăng khoảng 6,7% trong tháng và hơn 17% so với cùng kỳ năm trước, đạt mức cao nhất trong vòng một năm (Weekly Agricultural Commodity, 2026). Dầu đậu nành lên quanh 54,5 cents/pound, mức cao nhất trong 2,5 năm, thể hiện mối tương quan chặt với đà tăng của giá dầu thô (Nhà Bè Agri, 2026; Iran closes Strait of Hormuz, 2026).
 

Cùng lúc, chỉ số giá lương thực FAO tháng 2/2026 tăng 0,9% – lần đầu tiên tăng sau 5 tháng giảm liên tiếp; riêng chỉ số dầu thực vật tăng 3,3%, lên mức cao nhất kể từ tháng 6/2022, chủ yếu nhờ giá dầu cọ, dầu đậu nành và dầu hạt cải tăng (FAO, 2026a, 2026b). Đây là dấu hiệu ban đầu cho thấy vòng xoáy giá năng lượng – phân bón – ngũ cốc đang dần phản ánh vào mặt bằng giá lương thực toàn cầu.
 

Chuỗi cung ứng phụ gia và vi chất dinh dưỡng TACN cũng chịu tác động nặng nề do phụ thuộc lớn vào nguồn sản xuất tại Trung Quốc, vốn sử dụng tuyến vận tải qua Biển Đỏ để đến Trung Đông và châu Âu (EW Nutrition, 2026; Asia-Pacific feed additives, 2025). Giá amino acid (lysine, methionine, threonine) được ước tính tăng 25–60%, vitamin tăng 15–40%, enzyme và khoáng vi lượng tăng hai chữ số phần trăm (EW Nutrition, 2026). Tại Việt Nam, giá một số nguyên liệu kháng sinh như amoxicillin đã tăng từ 20 lên 25 USD/kg, trong khi nhiều loại vitamin và phụ gia khác biến động mạnh từ đầu tháng 3/2026 (Chủ động ứng phó tác động, 2026; Xung đột Trung Đông đẩy doanh nghiệp, 2026).
 

Việt Nam: phụ thuộc nhập khẩu

Việt Nam hiện là nhà nhập khẩu ngô lớn nhất Đông Nam Á và thuộc nhóm 5 nước nhập khẩu TACN lớn trên thế giới (Imports of animal feed, 2025). Hơn 65% nguyên liệu TACN phải nhập khẩu; riêng 11 tháng đầu năm 2025, kim ngạch nhập khẩu TACN và nguyên liệu đạt gần 4,19 tỷ USD, trong đó Argentina chiếm 38,2%, Mỹ 17,6% và Brazil 10,3% (Imports of animal feed, 2025; Agriculture depends greatly, 2023). Trong khi đó, chi phí thức ăn chiếm khoảng 70–80% giá thành chăn nuôi, khiến mọi biến động về giá nguyên liệu, tỷ giá USD/VND và cước vận tải đều tác động rất mạnh đến biên lợi nhuận (Agriculture depends greatly, 2023; Livestock industry still depends, 2023).
 

Từ đầu tháng 3/2026, nhiều doanh nghiệp TACN lớn trong nước đã đồng loạt tăng giá bán 200–300 VND/kg tùy dòng sản phẩm, với lý do chi phí nguyên liệu nhập khẩu và logistics tăng do căng thẳng tại Trung Đông (Nhiều doanh nghiệp sản xuất, 2026). Đây là bước điều chỉnh sớm nhưng khó tránh khỏi, trong bối cảnh dư địa hấp thụ chi phí của doanh nghiệp và chuỗi chăn nuôi đã mỏng dần sau nhiều năm biến động giá (Farmers suffer, 2021; Cheap imports threaten, 2024).
 

Tuy nhiên, trong ngắn hạn, ngành TACN vẫn có một số “vùng đệm”. Tồn kho nguyên liệu từ năm 2025 còn ở mức tương đối, và nhiều nhà máy có khả năng linh hoạt thay thế một phần ngô bằng lúa mì hoặc sắn lát khi tương quan giá có lợi (Xung đột Trung Đông làm chao đảo, 2026). Điều này giúp hệ thống “câu giờ” trong vài tháng, nhưng khó tạo được lá chắn bền vững nếu xung đột kéo dài sang vụ mới.
 

Tác động lên heo, gia cầm, thủy sản

Mô hình truyền dẫn chi phí có thể chia thành bốn lớp: (i) 0–30 ngày: cước vận tải, phụ phí bảo hiểm, giá dầu tăng → chi phí logistics nhập khẩu nguyên liệu tăng 15–30%; (ii) 1–3 tháng: giá ngô, đậu nành, lúa mì và phụ gia tăng → doanh nghiệp TACN buộc tăng giá bán; (iii) 3–6 tháng: giá phân bón cao → tăng chi phí hoặc giảm năng suất cây nguyên liệu; (iv) 6–12 tháng: giá thành chăn nuôi tăng, đàn có thể thu hẹp hoặc giá sản phẩm phải tăng để bù chi phí (EW Nutrition, 2026; Food Ingredients First, 2026).
 

Ngành heo chịu tác động rõ nét nhất, do tỷ trọng thức ăn trong giá thành lên tới 75–80% (Livestock industry still depends, 2023). Đầu năm 2026, giá heo hơi trong nước dao động 65.000–70.000 VND/kg, trong khi thịt heo đông lạnh nhập khẩu chỉ 42.000–45.000 VND/kg, gây áp lực cạnh tranh lớn (Pork prices ‘soar’, 2026; Harsh tests forecast, 2025). Mỗi 200–300 VND/kg tăng thêm của TACN đều bào mòn biên lợi nhuận người nuôi heo trong bối cảnh cạnh tranh mạnh với thịt nhập khẩu giá rẻ (Harsh tests forecast, 2025).
 

Ngành gia cầm, vốn được kỳ vọng hưởng lợi từ xu hướng chi phí TACN giảm nhẹ trong năm 2025–2026, nay chứng kiến triển vọng này đảo chiều khi giá nguyên liệu và phụ gia quay đầu tăng (Dự báo ngành gia cầm, 2025). Thủy sản lại chịu “cú đúp”: vừa đối mặt chi phí TACN tăng (bột cá, khô đậu nành), vừa chịu cước vận tải xuất khẩu tăng mạnh do các tuyến tàu phải đổi hướng, kéo dài thời gian và tăng chi phí lạnh (Chiến sự Trung Đông, 2026).
 

Ba kịch bản 2026–2027 và hàm ý chiến lược

Các phân tích hiện tại gợi ý ba kịch bản chính cho giai đoạn 2026–2027. Trong kịch bản giảm leo thang (xác suất khoảng 25%), Hormuz mở lại trong 3–6 tháng, giá dầu về 70–80 USD/thùng, cước tàu bình thường hóa một phần và giá TACN khu vực tăng ở mức 5–10% so với trước xung đột (EW Nutrition, 2026; CNBC, 2026).
 

Kịch bản có xác suất cao nhất (khoảng 55%) là xung đột kéo dài 18–36 tháng, Hormuz gián đoạn ngắt quãng, giá dầu duy trì 90–110 USD/thùng, cước tàu tăng 150–200% và giá TACN tại Đông Nam Á tăng 15–25%, kéo giá thành chăn nuôi tăng thêm 10–20% (EW Nutrition, 2026). Trong bối cảnh này, nhiều hộ chăn nuôi nhỏ và vừa sẽ đối mặt nguy cơ thua lỗ kéo dài nếu không kịp thời tái cấu trúc chi phí và cải thiện năng suất sử dụng thức ăn.
 

Kịch bản cực đoan hơn (20%) là xung đột mở rộng, Hormuz đóng cửa kéo dài, giá dầu vọt lên 120–150 USD/thùng, cước vận tải tăng cơ cấu 300–500% và giá TACN tăng 30–50%, dẫn tới hiện tượng “phá hủy nhu cầu” – một bộ phận người chăn nuôi buộc phải rời bỏ thị trường (EW Nutrition, 2026; Dow Jones, 2026). Dù xác suất thấp hơn, kịch bản này vẫn là lời nhắc mạnh về mức độ rủi ro mà toàn chuỗi giá trị đang phải đối mặt.
 

Chiến lược ứng phó 

Trong ngắn hạn (0–3 tháng), các nhà máy TACN có thể tập trung vào bốn nhóm giải pháp: (i) linh hoạt thay thế nguyên liệu năng lượng – chuyển một phần ngô sang lúa mì, sắn lát hoặc nguồn năng lượng nội địa khi tương quan giá cho phép, kết hợp enzyme (phytase, protease) để nâng hiệu quả tiêu hóa; (ii) nâng dự trữ 60–90 ngày đối với các nguyên liệu dễ đứt gãy như amino acid, vitamin; (iii) đa dạng hóa nguồn cung từ Nam Mỹ và các nước ngoài vùng xung đột; (iv) làm việc với khách hàng chăn nuôi để xây dựng lộ trình điều chỉnh giá TACN, giảm sốc giá cục bộ (EW Nutrition, 2026; IFIF, 2024).
 

Trong trung hạn (3–12 tháng), Việt Nam cần đẩy mạnh phát triển vùng nguyên liệu nội địa, đặc biệt chuyển đổi một phần diện tích lúa năng suất thấp sang ngô, sắn và cây thức ăn gia súc như khuyến nghị của cơ quan quản lý (Livestock industry still depends, 2023). Doanh nghiệp TACN nên tăng sử dụng hợp đồng dài hạn, điều khoản điều chỉnh theo giá nhiên liệu và các công cụ quản trị rủi ro giá phù hợp quy mô (EW Nutrition, 2026). Ở cấp trang trại, việc tối ưu dinh dưỡng chính xác – giảm protein thô dư, dùng amino acid cân đối – có thể cải thiện hệ số chuyển hóa thức ăn, từ đó bù đắp một phần chi phí nguyên liệu tăng (EW Nutrition, 2026).
 

Về dài hạn (12–36 tháng), chiến lược bền vững phải hướng đến giảm phụ thuộc nhập khẩu trên cả hai trục: nguyên liệu chính và phụ gia. Điều này bao gồm phát triển và ứng dụng nguồn protein thay thế (côn trùng, tảo, protein đơn bào), đầu tư năng lực sản xuất premix, enzyme, amino acid trong khu vực, và đặt mục tiêu không phụ thuộc quá 50% vào bất kỳ một quốc gia nào cho mỗi nguyên liệu quan trọng (EW Nutrition, 2026; IFIF, 2024). Với quy mô ngày càng lớn của ngành chăn nuôi, Việt Nam có cơ sở để tham gia chủ động hơn vào các sáng kiến chuỗi cung ứng khu vực, thay vì chỉ ở vị trí phụ thuộc cuối chuỗi.
 

Tài liệu tham khảo

• Agriculture depends greatly on imported raw materials. (2023). TTWTO VCCI.
• Asia-Pacific feed additives market size 2031 report. (2025).
• Cheap imports threaten sustainability of Vietnam's livestock industry. (2024). Vietnam News.
• CNBC. (2026). Strait of Hormuz closure: Which countries will be hit the most.
• Dự báo ngành gia cầm năm 2026: Chi phí thức ăn giảm nhưng áp... (2025).
• Dow Jones. (2026). Global implications of Iran conflict for food security.
• EW Nutrition. (2026). The Middle East conflict: Implications for feed & animal production.
• FAO. (2026a). FAO food price index rises in February for first time in five months.
• FAO. (2026b). FAO food price index.
• Fertilizer prices surge as Iran war disrupts supply before spring. (2026).
• Food Ingredients First. (2026). Energy shock, fertilizer crunch, freight surge.
• Harsh tests forecast for livestock industry in 2026. (2025). Vietnam News.
• IFIF. (2024). Global feed and livestock outlook.
• Imports of animal feed in the first 11 months of 2025 reached nearly... (2025).
• Iran closes Strait of Hormuz: Which foods will get pricier? (2026).
• Livestock industry still depends on imported animal feed. (2023).
• Middle East conflict drives wheat, corn and soybean prices higher. (2026).
• Pork prices ‘soar’ at the end of the year. (2026). Vietnam.vn.
• Trading Economics. (2026). Corn – price, chart, historical data.
• Weekly agricultural commodity market summary period: 2–6 March. (2026). InfoQuest.